Czy pod powierzchnią Marsa i Księżyca mogą przetrwać ziemskie mikroby? Wyzwania ochrony planetarnej i poszukiwania życia.

Tak, jest to absolutnie możliwe, że ziemskie mikroby mogłyby przetrwać pod powierzchnią Marsa i Księżyca, a to generuje nam w cholerę problemów. Nie mówimy tu o powierzchni – tam promieniowanie, ekstremalne temperatury i brak atmosfery zrobiłyby krecią robotę z większością życia. Ale głębiej? To już inna bajka. Tam warunki stają się znacznie bardziej stabilne, a to otwiera drzwi dla naszych małych, upartych podróżników.

Wyzwania przetrwania na powierzchni (i dlaczego to trudne)

Życie na powierzchni Marsa czy Księżyca to masakra. Na Marsie mamy mizerne ciśnienie atmosferyczne, brak magnetosfery, więc promieniowanie kosmiczne i słoneczne bombarduje wszystko bezlitośnie. Do tego cykle temperatur od +20°C do -140°C dziennie. Na Księżycu jest jeszcze gorzej – praktycznie próżnia, brak jakiejkolwiek osłony, temperatury od +120°C do -170°C. Do tego brak wody w stanie ciekłym i składników odżywczych, które dla większości ziemskich organizmów są po prostu niezbędne. Serio, na powierzchni nic by nie dało rady poza krótkotrwałym pobytem i to w stanie hibernacji.

Dlaczego pod powierzchnią to inna sprawa?

Kiedy schodzimy pod grunt, sytuacja zmienia się dramatycznie. Na obu ciałach niebieskich, już kilka centymetrów pod powierzchnią grunt staje się osłoną przed promieniowaniem. To kluczowe. Dodatkowo, temperatury stabilizują się, przestają skakać o setki stopni w ciągu doby. Na Marsie, a zwłaszcza na Księżycu, pod powierzchnią znajdują się złoża lodu wodnego. Nie w formie płynnej, rzecz jasna, ale sam lód to już zasób, który w sprzyjających warunkach (np. w miejscach aktywności wulkanicznej w przeszłości, które mogłyby wytwarzać ciepło, choć to spekulacje) mógłby teoretycznie stworzyć mikrośrodowisko z płynną wodą, nawet jeśli byłoby to tylko krótkotrwałe. Zresztą, nasze ekstremofile – mikroorganizmy żyjące w najbardziej szalonych warunkach na Ziemi – potrafią przetrwać w lodzie, zasolonych roztworach czy głęboko w skałach (tak zwane endolity). Widziałem przypadki, gdzie bakterie przetrwały tysiące lat uwięzione w krysztale soli. Koniec kropka.

Ziemscy podróżnicy i ich upór

Problem w tym, że nasze ziemskie mikroby są piekielnie odporne. Niektóre bakterie potrafią tworzyć spory, czyli formy przetrwalnikowe, które są niewiarygodnie odporne na suchość, promieniowanie czy ekstremalne temperatury. Widziałem symulacje, gdzie spory wystawiane na warunki kosmiczne przetrwały miesiące, a nawet lata. Jeśli dostaną się do szczeliny, pod kamień, do jakiegoś zagłębienia, gdzie warunki są tylko odrobinę łagodniejsze, ich szanse drastycznie rosną. Nawet jeśli same mikroby nie są aktywne metabolicznie, ich DNA może pozostać nienaruszone, a to już spore zamieszanie dla naukowców szukających *rodzimego* życia.

Wyzwania ochrony planetarnej

To jest sedno sprawy i coś, co mnie zawsze irytowało, gdy ktoś to bagatelizował. Ochrona planetarna to nie jest wymysł, to konieczność. Standardy COSPAR (Committee on Space Research) mają zapobiec zanieczyszczeniu innych ciał niebieskich ziemskimi organizmami, a także ochronić Ziemię przed potencjalnymi obcymi mikrobami (chociaż to drugie to na razie czysta fantastyka, a pierwsze jest realne jak diabli).

Sterylizacja statków kosmicznych to potężne wyzwanie. Używamy ciepła, środków chemicznych, promieniowania. Ale co z tego, skoro zawsze znajdzie się jakiś super-uparty mikrob, który przetrwa w zakamarkach sprzętu? To trochę jak walka z wiatrakami, ale musimy to robić. Nie chcemy przecież, by przyszli naukowcy odkryli „życie” na Marsie, a potem okazało się, że to zwykła pałeczka okrężnicy, którą jeden z naszych ziemskich kolegów zabrał w kosmos na swoim bucie. (Nie pytaj, skąd wiem, że to się zdarzało).

Poszukiwanie życia a kontaminacja

Jeśli wysyłamy misje mające na celu poszukiwanie życia, jak łaziki na Marsie, to musimy mieć absolutną pewność, że to, co znajdziemy, jest autochtoniczne, a nie efektem naszej kosmicznej podróży. Właśnie dlatego misje takie jak te marsjańskie są sterylizowane z taką pieczołowitością, do granic możliwości technologicznych. Nie jest to 100% gwarancji, nigdy nie będzie, ale chodzi o zminimalizowanie ryzyka. To jest po prostu uczciwe wobec nauki i przyszłych pokoleń. Cała reszta to już tylko detale.

Najczęstsze pytania

Czy znaleziono już ziemskie mikroby na Marsie lub Księżycu?

Nie, do tej pory nie potwierdzono znalezienia aktywnych ziemskich mikrobów na Marsie ani Księżycu. Misje są projektowane tak, aby minimalizować ryzyko kontaminacji.

Jakie ziemskie mikroby mają największe szanse na przetrwanie?

Największe szanse mają ekstremofile, zwłaszcza te tworzące spory (np. niektóre bakterie z rodzaju *Bacillus*), które są odporne na promieniowanie, niskie temperatury i suchość.

Czy odkrycie ziemskich mikrobów na innej planecie jest groźne?

Bezpośrednie zagrożenie dla ludzkości jest minimalne. Głównym problemem jest natomiast fałszywie pozytywny wynik w poszukiwaniach życia pozaziemskiego, co mogłoby prowadzić do błędnych wniosków naukowych.